Wittgensdorf 1813
erschienen in: Heft 6/2013
Wittgensdo
r
f i
m
Jah
r
1813
Na
chd
e
m
s
i
ch
un
ser Be
i
tra
g
a
u
s
d
er v
o
r
l
et
z
te
n
(
4.
te
n
)
A
u
s
g
a
b
e
d
er W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
er
Rund
s
ch
a
u
m
i
t
d
e
m
Ja
h
r
1913
und
d
e
m
Bes
uch
d
es sä
ch
s
i
s
ch
e
n
K
ön
i
g
s
F
r
i
e
d
r
i
ch
A
ugu
st
III
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
b
es
ch
ä
f
t
i
g
t
h
at
,
w
o
ll
e
n
w
i
r
h
e
u
te a
u
s
g
e
g
e
b
e
n
e
m
A
n
l
ass
noch
e
i
nm
a
l
we
i
tere
hund
ert Ja
h
re
zu
r
üc
k
g
e
h
e
n.
1813,
d
as Ja
h
r
d
er
V
ö
l
kers
ch
l
a
ch
t
b
e
i
L
e
i
pz
i
g,
b
e
i
we
l
ch
er
d
i
e e
ndgü
l
t
i
g
e N
i
e
d
er
l
a-
g
e
K
a
i
ser Na
po
l
e
on
s
und
se
i
n
er
A
r
m
ee
n
e
i
ng
e
l
e
i
tet w
u
r
d
e
.
W
i
e war S
i
t
u
at
i
on
?
Der W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
er P
f
arrer
M
agiste
r
C
h
r
istian
G
ottlob Schilling s
ch
re
i
b
t
d
ar
üb
er
i
n
se
i
n
e
n
„
Nach
r
ichten übe
r
das
w
as sich in Sachsen und besonde
r
s in Witt-
gensdo
r
f
m
it
M
o
r
schnit
z
Den
kw
ü
r
diges
z
uget
r
agen hat
“
w
ie folgt:
„
I
m
Jah
r
1812
z
og de
r
selbe (
g
e
m
e
i
n
t
i
st
h
i
er
K
a
i
ser Na
po
l
e
on
)
m
it eine
m
K
r
iegs-
hee
r
v
on
400.000
M
ann (
g
e
n
a
u
er:
412.000
S
o
l
d
ate
n
d
er s
og.
„
G
ra
nd
e
A
r
m
ee“)
g
r
ößtenteils du
r
ch Sachsen nach
R
ussland
.“
I
n
d
er S
ch
l
a
ch
t v
on
B
o
r
od
i
no
v
on
F
e
l
dm
ars
ch
a
ll
K
u
t
o
s
o
w
g
es
ch
l
a
g
e
n
zog
Na
po
l
e
on
i
m
O
kt
ob
er a
u
s
M
o
ska
u
a
b.
H
ung
er
,
K
ra
n
k
h
e
i
te
n
und
f
e
h
l
e
nd
er Na
ch
s
chub
s
ch
wä
ch
te
n
d
i
e Tr
upp
e
n
Na
po
l
e
on
s
we
i
ter
,
l
et
z
te
nd
li
ch
w
u
r
d
e
n
s
i
e
i
n
d
er S
ch
l
a
ch
t a
n
d
er Beres
i
n
a e
ndgü
l
t
i
g
z
ers
ch
l
a-
g
e
n.
N
u
r
40.000
f
ra
nzö
s
i
s
ch
e S
o
l
d
ate
n
üb
ertrate
n
i
m
De
z
e
mb
er
1812
l
e
b
e
nd
i
g
d
i
e
p
re
u
ß
i
s
ch
e
G
re
nz
e
.
Da
m
i
t war
z
war
d
as
End
e
d
er
Ä
ra Na
po
l
e
on
s e
i
ng
e
l
ä
u
tet;
d
i
eser
vers
uch
te
j
e
doch
un
ter
A
u
f
b
i
et
ung
a
ll
er
M
i
tte
l
se
i
n
e
M
a
ch
t
zu
er
h
a
l
te
n.
E
s
b
e
g
a
nn
d
a
m
i
t
d
i
e Ze
i
t
d
er Be
f
re
i
ung
skr
i
e
g
e
i
n
d
er
d
i
e e
u
r
op
ä
i
s
ch
e
n
V
ö
l
ker
d
as J
och
d
er
n
a
po
l
e
on
i
s
ch
e
n
Herrs
ch
a
f
t a
b
s
chü
tte
l
te
n.
V
i
e
l
e
d
i
eser S
ch
l
a
ch
te
n
f
a
nd
e
n
a
u
f
d
e
m
G
e
b
i
et Sa
ch
se
n
s statt
,
we
l
ch
es
zu
d
i
eser Ze
i
t
noch
e
i
n
wese
n
t
li
ch
g
r
ö
ßeres
Terr
i
t
o
r
i
um
b
esaß
.
U
nd
e
b
e
nd
i
ese S
ch
l
a
ch
te
n
s
o
w
i
e
d
i
e
d
a
m
i
t
i
n
V
er
b
i
ndung
ste
h
e
nd
e
n
Tr
upp
e
nb
ewe
gung
e
n
ver
u
rsa
ch
te
n
t
i
e
f
e N
o
t
und
t
i
e
f
es
L
e
i
d
i
n
d
er
Bev
ö
l
ker
ung.
P
f
arrer S
ch
illi
ng
s
ch
re
i
b
t
h
i
er
zu
i
n
se
i
n
er
o.
a
.
„Na
ch
r
i
ch
t …“
f
o
l
g
e
nd
es:
„
Schon i
m
Ap
r
il
1813
r
üc
k
ten P
r
eußen ins Land
,
in hiesige
G
egend und in
Wittgensdo
r
f ein
.
Diesen folgten
O
este
rr
eiche
r
und
R
ussen
.
Wa
r
en die Lasten
v
o
r
he
r
schon d
r
üc
k
end ge
w
esen die
w
i
r
v
on den
F
r
an
z
osen
e
r
litten hatten
,
so
w
a
r
en sie`s nun noch
m
eh
r
,
da die
V
o
rr
äthe seh
r
be-
sch
r
än
k
t
w
a
r
en
.
De
r
E
in
z
ug de
r
R
ussen
v
e
r
b
r
eitete allge
m
eines Sch
r
ec
k
en
,
und besonde
r
s des
w
egen
,
w
eil unse
r
König
m
it de
m
Kaise
r
Napoleon noch
alii
r
t
w
a
r
,
und unse
r
e T
r
uppen be
y
dessen A
r
m
ee sich befanden
.
Die Zahl de
r
E
inqua
r
tti
r
ten
,
i
m
B
i
w
a
k
stehende
r
,
täglich und stündlich
,
oft Tag und Nacht
du
r
ch
m
a
r
schi
r
ende
r
K
r
iege
r
,
besonde
r
s
v
on
O
est
r
eiche
r
n und
R
ußen
,
alle
r
A
r
t
,
w
a
r
un
z
ählig
.
M
it diesen
r
egulai
r
en T
r
uppen
w
echselten
C
osa
k
en
,
Ki
r
chi-
sen
,
B
asch
k
i
r
en
,
w
o die Let
z
te
r
n
m
it ih
r
en
B
ogen
,
Pistolen und Spießen so
w
ie
du
r
ch ih
r
r
aues Ansehen und ih
r
e
m
An
z
ug
,
be
y
den
F
u
r
chtsa
m
en Sch
r
e
k
-
k
en
und
E
ntset
z
en e
rr
egten
.
Da
w
a
r
die gan
z
e
z
eit übe
r
des gebens und Lie-fe
r
ns
an
B
r
od
,
B
r
ande
w
ein
,
B
utte
r
,
Ey
e
r
,
F
leisch
,
Habe
r
,
Heu und de
r
gleichen
k
ein
E
nde
.
E
inige
B
aue
r
n allhie
r
v
e
r
loh
r
en ih
r
e Pfe
r
de und auch die
w
agen be
y
den
Spannungen (
g
e
m
e
i
n
t s
i
nd
h
i
er
d
i
e s
og.
S
p
a
nn
-
und
Fuh
r
d
i
e
n
ste
i
m
A
u
f
tra
g
d
er
Tr
upp
e
n
); ande
r
n
w
u
r
den die Pfe
r
de
v
on den
C
osa
k
en auf den
F
elde
r
n
geno
mm
en
,
so
w
ie auch
m
i
r
m
ein bestes
.
O
ft
k
onnte nie
m
and
v
on
eine
m
O
r
te
z
u
m
ande
r
n siche
r
gehen
,
ohne
z
u befü
r
chten
,
daß ih
m
seine
Kleidungsstüc
k
e
,
Schuhe ode
r
Stiefeln
v
on den
C
osa
k
en ausge
z
ogen und
ent
w
endet
w
e
r
den
m
öchten
,
w
ie es häufig de
r
F
all ge
w
esen ist
.
Welch sch
r
ec
k
ens
v
olle Zeit !!
Nachfolgende
k
u
r
z
e Uibe
r
sicht
,
w
ie
v
iel in den Jah
r
1
8
1
3
allhie
r
v
on Witt-
gensdo
r
f
m
it
M
o
r
schnit
z
hat geliefe
r
t und be
z
ahlt
w
e
r
den
m
üssen
,
w
i
r
d ein
B
eleg se
y
n
,
w
ie une
r
t
r
äglich die Lasten diese
r
Zeit ge
w
esen sind
.
2
Stüc
k
Schlacht
v
ieh nach So
r
au
–
16
Stüc
k
Schlacht
v
ieh an die P
r
eussen
–
3
Stüc
k
Schlacht
v
ieh nach
C
he
m
nit
z
–
3
Stüc
k
Schlacht
v
ieh an die
F
r
an
z
osen
–
23
Stüc
k
Schlacht
v
ieh
w
u
r
den
w
äh
r
end de
r
hie
r
i
m
B
i
w
a
k
stehenden
R
ußl
.
und
oest
r
eichischen T
r
uppen allhie
r
geschlachtet
.
230
r
h auße
r
diesen an die
hiesigen
F
leische
r
fü
r
F
leisch be
z
ahlt
.
3
Stüc
k
O
chsen
,
desgl
.
G
änse
,
Hühne
r
,
Ey
e
r
B
utte
r
ans
B
u
r
eau nach Z
w
ic
k
au
.
Ko
r
n
,
Habe
r
,
Heu
,
B
utte
r
und
Ey
e
r
nach
C
he
m
nit
z,
und dieses alle in g
r
oßen
Q
uantitäten (
M
e
ng
e
n
)
.
12
Stüc
k
Schafen
an die
C
osa
k
en
.
Dieses bet
r
äget eine Su
mm
e
v
on
14.860
r
h
.
O
hne
w
as ein jede
r
Haus
w
i
r
th allhie
r
sonst noch hat thun und geben
m
üssen
w
elches die obige Su
mm
e be
yw
eiten noch übe
r
steigt
.
Da
z
u
k
a
m
noch an
K o n t
r
i b u t i on
5.900
r
h
.“
(
A
nm
erk
ung
: Das
K
ü
r
z
e
l
„r
h
“
b
e
z
i
e
h
t s
i
ch
m
i
t S
i
ch
er
h
e
i
t a
u
f
d
i
e
i
n
Sa
ch
se
n
g
e
b
rä
uch
li
ch
e
G
e
l
d
wä
h
r
ung,
d
e
n
„
R
e
i
ch
sta
l
er“)
D
i
e
G
r
ö
ße
no
r
dnung
d
i
eser
L
e
i
st
ung
e
n
mög
e
m
a
n
s
i
ch
a
n
d
er Za
h
l
d
er
E
i
n
w
ohn
er
v
on
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
und
M
u
rs
chn
i
t
z
ver
d
e
u
t
li
ch
e
n.
P
f
arrer S
ch
illi
ng
s
ch
re
i
b
t
h
i
er
zu
:
„
Jet
z
t (
c
a
.
1815
) sind
E
in
w
ohne
r
allhie
r
:
636
m
ännliche
762
w
eiblicheund in
M
o
r
schnit
z
53
m
ännliche
49
w
eibliche
1500
Su
mm
a
Da
b
e
i
i
st
m
i
t e
i
n
i
g
er S
i
ch
er
h
e
i
t a
nzun
e
hm
e
n,
d
ass
d
i
ese
E
i
n
w
ohn
er
z
a
h
l
ä
hn
li
ch
d
er
i
n
d
e
n
Ja
h
re
n
1812
/
13
war
.
E
i
n
e we
i
tere w
i
ch
t
i
g
e
Qu
e
ll
e
zu
d
e
n
V
o
r
g
ä
ng
e
n
i
n
d
i
eser Ze
i
t ste
ll
t
d
i
e s
og.
R
i
e
d
e
l
–
R
i
ch
ters
ch
e
Ch
r
on
i
k
d
ar
.
D
i
ese
li
e
g
t
d
e
m
He
i
m
atvere
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
i
m
O
r
i
g
i
n
a
l
v
o
r
.
W
i
r
z
i
t
i
ere
n
j
e
doch
a
u
s e
i
n
er
h
a
nd
s
ch
r
if
t
li
ch
e
n
A
b
s
ch
r
if
t
d
es
K
i
r
ch
e
nbuch
f
üh
rers
A
r
no
He
mp
e
l
a
u
s
d
e
m
Ja
h
re
1942.
A
u
s
zug
swe
i
se
d
i
e
A
b
s
chn
i
tte
d
i
e s
p
e
z
i
e
ll
un
sere
n
O
rt
b
etre
ff
e
n.
1813
I
m
M
onat Jan
.
m
usste Wittgensdo
r
f
7
M
ann
R
ec
k
r
uten stellen
.
I
m
M
onat
M
ä
r
z
m
usste Wittgensdo
r
f
3
M
ann
R
ec
k
r
uten stellen
.
V
o
m
4
ten bis
7
ten Ap
r
il standen p
r
euß
.
Uhlanen und oest
r
eich
.
A
r
tille
r
ie
m
it
2
Kanonen hie
r
in
Q
ua
r
tie
r
.
V
o
m
21.
bis
23.
Ap
r
il stand ein Detache
m
ent
r
uss
.
Ka
v
alle
r
ie hie
r
in
Q
ua
r
tie
r
.
V
o
m
25.
bis
29.
Ap
r
il stand ein Detache
m
ent
v
o
m
22
r
uss
.
I
nfant
.
R
egi
m
ent hie
r
in
Q
ua
r
tie
r
.
Den
7.
M
ai
k
a
m
eine Abteilung f
r
n
z.
T
r
uppen hie
r
an
,
w
elche
300
B
r
ot
und
2
O
chsen e
r
halten
m
ussten
.
Den
8
ten
M
ai
k
a
m
en
w
iede
r
F
r
an
z
osen hie
r
an
,
w
elche
2
Kühe und
v
ieles
B
r
ot e
r
halten
m
ussten
.
Den
11.
M
ai
w
a
r
d ein bai
r
ische
r
Soldat jenseits de
r
P
r
eussen in de
r
Kühnhaide e
r
hängt gefunden und auf de
r
Stelle beg
r
aben
.
Den
27.
Juni
m
usste Wittgensdo
r
f
72
C
a
r
pi in die Spitäle
r
liefe
r
n
.
Den
2
ten Juli
36
in de
r
neh
m
lichen A
r
t
.
A
m
8.
Juli
m
usste Wittgensdo
r
f bei de
r
R
ec
r
utie
r
ung
5
M
ann stellen
.
Den
26.
Sept
.
sind in
B
u
r
k
e
r
sdo
r
f bei
B
u
r
gstädt
zw
on
z
(
z
wa
nz
i
g
)
B
aue
r
ngüte
r
in
B
r
and gestec
k
t
w
o
r
den
v
on f
r
e
m
den K
r
iegst
r
uppen
w
o
Haus und Hof und alles
V
ieh elendiglich
v
e
r
k
o
mm
en
m
usste
.
Den
30.
Sept
.
R
üc
k
te ein oest
r
eich
.
Hussa
r
en Pi
k
et hie
r
ein
w
elches sich
abe
r
tägl
.
v
e
r
m
eh
r
te
m
it Kosa
k
en
,
das Hauptpi
k
et hinte
r
de
m
Hofga
r
ten
(
A
nm
erk
ung
: Der H
o
f
g
arte
n
war Te
il
d
es v
om
„
K
un
st
g
ärt
n
er“
Qu
i
ng
er (
um
1700
)
i
m
A
u
f
tra
g
d
es
d
a
m
a
li
g
e
n
R
i
tter
gu
ts
b
es
i
t
z
ers a
ng
e-
l
e
g
te
n
Parks v
om
R
i
tter
gu
t
b
i
s
zu
r
Röh
rs
do
r
f
er Straße
.
D
i
eser w
u
r
d
e
j
e
doch
n
i
e
f
ert
i
g
g
este
ll
t
.
A
uch
d
i
e
b
er
ühm
te „H
o
f
e
i
ch
e“ sta
nd
do
rt
b
i
s
zum
End
e
d
es
19.
Ja
h
r
hund
erts
.
D
i
e
L
a
g
e
d
es H
o
f
g
arte
n
s
l
ässt s
i
ch
w
i
e
f
o
l
g
t
b
es
ch
re
i
b
e
n
:
A
n
d
er
Röh
rs
do
r
f
er
Straße
li
n
ks
c
a
.
200
m
h
i
n
ter
d
e
m
M
a
nom
eterwerk
i
n
R
i
ch
t
ung
Röh
rs
do
r
f
) und
noch
7
Nebenpi
k
et standen auf den Wittgensdo
r
fe
r
Höhen he
r
u
m.
Den
11.
Ok
t
.
w
a
r
d in Wittgensdo
r
f und
R
öh
r
sdo
r
f geplünde
r
t
w
o de
r
B
aue
r
G
e
r
stenbe
r
ge
r
in
R
öh
r
sdo
r
f
v
on den Soldaten e
r
schossen
w
u
r
de
.
V
o
m
M
onat Sept
.
bis
M
onat De
z
e
m
be
r
hat
E
inqua
r
tie
r
ung und
Du
r
ch
m
a
r
sche nicht ausgeset
z
t
.
Spannen und hielfe
r
n
w
a
r
tägl
.
daß
Wittgensdo
r
f nach de
m
K
r
ieg eine Schuld
v
on
3000
Tale
r
n
z
u be
z
ahlen
hat
.
D
i
e a
nd
ere
n
E
i
n
tra
gung
e
n
b
e
f
asse
n
s
i
ch
m
i
t
d
e
n
s
chon
o.
a
.
S
ch
l
a
ch
te
n
d
er
Be
f
e
i
ung
skr
i
e
g
e
,
s
o.
z
Bs
p.
b
e
i
L
ü
t
z
e
n,
b
e
i
Ba
u
t
z
e
n,
b
e
i
G
r
o
ß
b
eere
n,
b
e
i
Dres
d
e
n,
b
e
i
K
u
l
m
od
er
b
e
i
J
üd
er
bog.
A
b
s
ch
li
eße
nd
w
o
ll
e
n
w
i
r
noch
a
u
f
d
i
e
g
es
undh
e
i
t
li
ch
e
n
A
u
sw
i
rk
ung
e
n
d
er
d
er
Bev
ö
l
ker
ung
s
o
w
i
e
d
e
n
A
ng
e
hö
r
i
g
e
n
d
er vers
ch
i
e
d
e
n
e
n
m
ili
tär
i
s
ch
e
n
Fo
r
m
at
i
on
e
n
zug
e
f
üg
te
n
L
e
i
d
e
n
und
N
ö
te e
i
ng
e
h
e
n.
P
f
arrer S
ch
illi
ng
s
ch
re
i
b
t
h
i
er
zu
i
n
se
i
n
e
n
„Na
ch
r
i
ch
te
n
… „ :
„
So gieng es bis
z
u
r
Schlacht be
y
Leip
z
ig den
18.
Ok
tobe
r
d
.
J
.
–
Nun sah
m
an
de
r
B
lessie
r
ten und
V
e
r
stü
mm
elten in
M
enge
,
und bald da
r
auf
v
e
r
b
r
eitete sich
allenthalben das Ne
r
v
en- ode
r
La
z
a
r
ethfiebe
r
,
w
o denn hie
r
seh
r
V
iele da
m
it
befallen
w
u
r
den
,
und
19
da
r
an sta
r
ben
,
die
,
laut
B
efehl
,
f
r
üh in alle
r
Stille
bee
r
digt ge
w
o
r
den
,
die ich abe
r
alle
z
u ih
r
en
G
r
äbe
r
n begleitet habe
.“
I
n
d
er
R
i
e
d
e
l
–
R
i
ch
ter
ch
e
n
Ch
r
on
i
k w
i
r
d
d
a
zu
f
o
l
g
e
nd
es
b
er
i
ch
tet:
„
Nach de
m
Aus
m
a
r
sch de
r
F
r
an
z
osen aus D
r
esden
v
e
r
b
r
eitete sich i
m
gan
z
en
Lande Siechen und Ste
r
ben
,
selbst hie
r
in Wittgensdo
r
f sind gegen
30
Pe
r
sonen an diese
m
F
iebe
r
gesto
r
ben
.
M
an nannte es das Ne
r
v
enfiebe
r
,
es fing
sich
m
it
F
r
ost und Kopfsch
m
e
r
z
an
,
benah
m
den
M
enschen den
V
e
r
stand
,
und
in
w
enigen Tagen befö
r
de
r
te es in den Tod
.“


Teilk
op
ie a
u
s
d
er
A
b
s
ch
ri
f
t
d
er
R
ie
d
el
–
R
i
ch
ters
ch
e
n
Ch
r
on
ik
du
r
ch
A
r
no
He
mp
el
K
ir
ch
e
nbuch
f
üh
rer
d
er
K
ir
chg
e
m
ei
nd
e Witt
g
e
n
s
do
r
f
,
1942
D
i
eser Be
i
tra
g
s
o
ll
un
s er
i
nn
er
n
a
n
d
i
e
un
sä
g
li
ch
e
n
L
e
i
d
e
n
und
N
ö
te we
l
ch
e
d
i
e
Bev
ö
l
ker
ung
Sa
ch
se
n
und
h
i
er
i
m
s
p
e
z
i
e
ll
e
n
F
a
ll
d
i
e
E
i
n
w
ohn
ers
ch
a
f
t v
on
W
i
tt-
g
e
n
s
do
r
f
m
i
t
M
u
rs
chn
i
t
z
v
o
r
,
wä
h
re
nd
und
n
a
ch
d
er
V
ö
l
kers
ch
l
a
ch
t
b
e
i
L
e
i
pz
i
g
und
d
e
n
Be
f
re
i
ung
ss
ch
l
a
ch
te
n
d
er
V
ö
l
ker
Eu
r
op
as a
u
f
d
e
m
Terr
i
t
o
r
i
um
d
es
K
ön
i
g
re
i
ch
es
Sa
ch
se
n
zu
er
l
e
i
d
e
n
h
atte
.
A
uch
noch
i
m
Ja
h
r
1814
zog
e
n
du
r
ch
Sa
ch
se
n
v
i
e
l
e
Tr
upp
e
n
te
il
e
d
er
Ru
sse
n,
Pre
u
ße
n
u.
a a
u
f
d
e
m
H
i
n
-
bz
w
.
Rüc
k
m
ars
ch
n
a
ch
und
v
on
F
ra
n
kre
i
ch.
H
i
erv
on
war a
uch
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
m
i
t
E
i
nqu
art
i
er
ung
e
n
und
V
ers
o
r-
gung
stark
b
etr
o
ff
e
n.
E
rst
i
m
Ja
h
r
1815
ka
m
Sa
ch
se
n
m
i
t
d
er
Rüc
kke
h
r
d
es
K
ön
i
g
s a
u
s
p
re
u
ß
i
s
ch
er
G
e
f
a
ng
e
n
s
ch
a
f
t etwas
zu
r
Ruh
e
und
es
b
e
g
a
nn
e
i
n
e Ze
i
t
d
es re
l
at
i
ve
n
A
u
f
s
ch
w
ung
s
und
W
oh
l
sta
nd
s
f
ü
r a
ll
e Te
il
e
d
er Bev
ö
l
ker
ung.
D
i
et
m
ar
E
s
ch
e / U
ll
r
i
ch
N
i
er
He
i
m
atvere
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f