Erinnerungen
erschienen in: Heft 2/2015
E
r
inne
r
ungen an die
E
r
eignisse in Wittgensdo
r
f
v
o
r
nun
m
eh
r
70
Jah
r
en
E
rle
bn
is
b
eri
ch
t ei
n
es Witt
g
e
n
s
do
r
f
er
E
i
n
w
ohn
ers a
u
s
A
n
lass
d
er
70.
Wie
d
erke
h
r
d
er B
omb
ar
d
ier
ung
d
er
S
ta
d
t
Ch
e
mn
it
z
s
o
wie
d
er Bee
nd
i
gung
d
es
II
.
Weltkrie
g
es a
m
08.05.1945
Ü
b
er
z
we
i
G
e
n
erat
i
on
e
n
s
i
nd
se
i
t
d
e
m
End
e
d
es
II
.
We
l
tkr
i
e
g
es ver
g
a
ng
e
n.
Tr
o
t
zd
e
m
s
i
nd
d
i
e
E
r
i
nn
er
ung
e
n
a
n
d
i
ese s
ch
were Ze
i
t
f
ü
r
m
i
ch
a
l
s
nunm
e
h
r
78
j
ä
h
r
i
g
e
n
noch
i
mm
er
i
n
d
e
u
t
li
ch
er
E
r
i
nn
er
ung.
N
u
r
noch
we
n
i
g
e
E
i
n
w
ohn
er v
on
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
dü
r
f
te es
g
e
b
e
n,
d
i
e
d
i
ese
E
re
i
gn
i
sse
noch
a
u
s e
i
g
e
n
e
m
E
r
l
e
b
e
n
ke
nn
e
n.
We
l
ch
e
E
re
i
gn
i
sse
h
a
b
e
n
s
i
ch
nun
b
e
i
m
i
r
b
es
ond
ers e
i
ng
e
p
rä
g
t?
Der
S
chu
l
un
terr
i
ch
t w
u
r
d
e
i
mm
er
ö
f
ter a
bg
e
b
r
och
e
n.
D
i
e
S
i
re
n
e a
u
f
d
er
S
chu
l
e
h
e
u
l
te
und
a
ll
e
S
chü
l
er
und
L
e
h
rer
mu
sste
n
i
m
K
e
ll
er
d
er
S
chu
l
e
S
chu
t
z
s
uch
e
n.
S
o
g
i
ng
es
A
n
f
a
ng
1945
ta
g
e
l
a
ng
we
i
ter
.
I
m
F
e
b
r
u
ar
fi
e
l
e
n
g
e
g
e
n
M
i
tta
g
B
omb
e
n
i
m
G
e
b
i
et s
üd
-
west
li
ch
d
es
O
rtes
z
w
i
s
ch
e
n
Ha
u
ste
i
n
s Wä
l
dch
e
n
und
d
e
m
Ba
h
re
b
a
ch.
M
a
n
n
a
hm
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
a
n,
d
ass s
i
e
d
er
F
i
r
m
a Hä
b
er
l
e a
n
d
er
Ch
e
mn
i
t
z
er
S
traße
g
e
go
l
te
n
h
a
b
e
n.
Hä
b
er
l
e
h
atte e
i
n
F
a
b
r
i
k
g
e
b
ä
ud
e a
n
e
i
n
e
n
Ber
li
n
er Betr
i
e
b
ver
m
i
etet
,
d
er
h
i
er
Fun
k
g
eräte
f
ü
r
d
i
e De
u
ts
ch
e We
h
r-
m
a
ch
t
h
erste
ll
te
.
D
i
e
En
t
f
er
nung
v
on
d
e
n
E
i
n
s
ch
l
a
g
ste
ll
e
n
d
er B
omb
e
n
b
i
s
zum
F
a
b
r
i
k
g
e
l
ä
nd
e
b
etr
ug
nu
r
c
a
.
1400
m.
Fü
r
un
s
S
chu
l
k
i
nd
er war
d
as
n
at
ü
r
li
ch
e
i
n
E
re
i
gn
i
s
.
V
on
d
er
S
chu
l
e
n
a
ch
Ha
u
se
,
d
e
n
R
a
nz
e
n
i
n
d
i
e
Ec
ke
und
h
i
n
a
u
s a
n
d
i
e
A
b
w
u
r
f
ste
ll
e
.
Z
u
se
h
e
n
war e
i
n
e
z
erk
l
ü
f
tete
"M
ond
l
a
nd
s
ch
a
f
t
"
w
i
e
m
a
n
s
i
e s
i
ch
v
o
rste
ll
t
.
K
arte
n
a
u
ss
chn
i
tt
F
l
u
r W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f

I
n
d
er Nä
h
e e
i
n
er
E
i
se
nb
a
hnun
ter
f
üh
r
ung
z
w
i
s
ch
e
n
d
e
m
Ha
l
te
pun
kt W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
M
i
tte
und
d
er
e
h
e
m
a
li
g
e
n
Röh
rs
do
r
f
er
S
traße (
d
i
ese
z
we
i
g
t
b
e
i
m
M
a
nom
eterwerk v
on
d
er
Ob
ere
n
Ha
up
tstraße a
b
)
h
atte es e
i
n
e
L
o
k
omo
t
i
ve
du
r
ch
e
i
n
e B
omb
e
n
ex
p
l
o
s
i
on
a
u
s
d
e
n
G
l
e
i
se
n
und
a
u
f
d
as
a
ng
re
nz
e
nd
e
F
e
l
d
g
ew
o
r
f
e
n.
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
war a
b
er
noch
e
i
nm
a
l
m
i
t
d
e
n
S
ch
re
c
ke
n
d
av
ong
ek
omm
e
n.
Ch
e
mn
i
t
z
j
e
doch
w
u
r
d
e s
chon
a
m
06.
und
14.
F
e
b
r
u
ar
g
e
z
i
e
l
t
bomb
ar
d
i
ert
.
A
n
d
i
ese
n
b
e
i
d
e
n
Ta
g
e
n
wer
f
e
n
1485
b
r
i
t
i
s
ch
e
und
a
m
er
i
ka
n
i
s
ch
e B
omb
er
3741
T
onn
e
n
S
p
re
ng
und
Bra
ndbomb
e
n
a
u
f
Ch
e
mn
i
t
z.
D
i
es set
z
t s
i
ch
a
m
2.
und
23.
M
är
z
f
o
rt
.
E
s e
n
tste
h
e
n
er
h
e
b
li
ch
e
S
ch
ä
d
e
n
i
n
d
er
I
nn
e
n
sta
d
t
,
d
as
S
tä
d
t
i
s
ch
e
K
i
nd
er
h
e
i
m
w
i
r
d
g
etr
o
ff
e
n.
V
i
e
l
e
K
i
nd
er s
i
nd
un
ter
d
e
n
Op
f
er
n.
D
i
e
R
e
i
n
e
c
kerwerke
i
m
S
ta
d
tte
il
G
a
b
l
e
nz
wer
d
e
n
d
e
m
E
r
dbod
e
n
g
l
e
i
chg
e
m
a
ch
t
.
De
n
tra
u
r
i
g
e
n
H
öh
e
pun
kt erre
i
ch
t
d
er B
omb
e
n
terr
o
r a
m
5.
M
är
z.
A
m
V
o
r
m
i
tta
g
wer
f
e
n
233
M
as
ch
i
n
e
n
d
er U
S
A
i
r
Fo
r
c
e
563
T
onn
e
n
S
p
re
ngbomb
e
n
a
b.
A
b
21.00
U
h
r
bomb
ar
d
i
ert
d
i
e
b
r
i
t
i
s
ch
e
R
A
F
m
i
t
683
M
as
ch
i
n
e
n
i
n
z
we
i
We
ll
e
n
m
i
t
800
T
onn
e
n
L
u
f
t
m
i
n
e
n,
859
T
onn
e
n
Bra
ndbomb
e
n
und
d
a
n
a
ch
m
i
t
1112
T
onn
e
n
S
p
re
ngbomb
e
n.
2100
T
o
te
g
a
b
es a
ll
e
i
n
a
n
d
i
ese
m
Ta
g.
D
i
e
S
ta
d
t
i
st
g
l
üh
e
nd
r
o
t
er
l
e
uch
tet
,
"
d
er
F
e
u
erst
u
r
m
war s
ch
li
mm,
a
b
er
n
i
ch
t s
o
w
i
e
i
n
Dres
d
e
n
"
.
N
och
z
we
i
Ta
g
e s
p
äter
s
i
nd
n
i
ch
t a
ll
e Brä
nd
e
g
e
l
ö
s
ch
t
.
D
i
e W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
er
E
i
n
w
ohn
er se
h
e
n
d
e
n
g
l
u
tr
o
te
n
H
i
mm
e
l
üb
er
d
e
m
b
re
nn
e
nd
e
n
Ch
e
mn
i
t
z.
E
i
n
B
il
d
d
as ke
i
n
er
,
d
er es
g
ese
h
e
n
h
at
,
j
e ver
g
esse
n
w
i
r
d.
A
m
11.
A
p
r
il
w
i
r
d
Ch
e
mn
i
t
z
l
et
z
t
m
a
li
g
a
u
s
d
er
L
u
f
t a
ng
e
g
r
iff
e
n.
75%
d
er
S
ta
d
t
b
e
b
a
uung
und
140
k
m
F
r
on
t
b
e
b
a
uung
li
e
g
e
n
i
n
S
chu
tt
und
A
s
ch
e
.
V
on
117.000
W
ohnung
e
n
s
i
nd
42.000
z
erst
ö
rt
.
E
s
s
i
nd
3600
b
i
s
4000
T
od
es
op
f
er
zu
b
ek
l
a
g
e
n.
D
och
d
i
e Ze
i
t r
üc
kte we
i
ter
und
a
uch
d
as
K
r
i
e
g
s
g
es
ch
e
h
e
n
n
ä
h
erte s
i
ch
un
a
u
f
h
a
l
tsa
m.
D
i
e
V
ers
o
r
gung
d
er Bev
ö
l
ker
ung
b
ra
ch
zu
sa
mm
e
n.
G
as
und
S
tr
om
g
a
b
es
n
i
ch
t
m
e
h
r
und
a
uch
d
as
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
er Wasserwerk
mu
sste
i
n
f
o
l
g
e e
i
n
es B
omb
e
n
tre
ff
ers
d
e
n
Betr
i
e
b
e
i
n
ste
ll
e
n.
Wasse
r
w
e
r
k
Wittgensdo
r
f nach
B
o
m
bent
r
effe
r
,
A
u
f
rä
umung
sar
b
e
i
te
n
a
bg
es
ch
l
o
sse
n


Q
uelle: Sa
mm
lung Hei
m
atstube
,
Leihgabe
F
r
au
R
ena
F
r
it
z
sche
G
l
üc
k
li
ch
erwe
i
se
g
a
b
es
i
m
D
o
r
f
noch
v
i
e
l
e Br
unn
e
n
und
d
as s
og.
Röh
re
n
wasser
i
n
gu
ter
Qu
a
li
tät
,
s
o
d
ass
d
i
e
V
ers
o
r
gung
m
i
t Tr
i
n
kwasser
g
es
i
ch
ert war
.
Der
S
chu
l
b
etr
i
e
b
w
u
r
d
e
e
i
ng
este
ll
t
,
L
e
b
e
n
s
m
i
tte
l
g
es
ch
ä
f
te
,
Bä
c
ker
und
F
l
e
i
s
ch
er
mu
sste
n
i
h
re
G
es
ch
ä
f
te s
ch
li
eße
n.
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
war
du
r
ch
F
l
üch
t
li
ng
e
und
"A
u
s
g
e
bomb
te
"
üb
erv
ö
l
kert
.
Der s
og.
"
S
ch
war
zm
arkt
"
b
e
g
a
nn
zu
b
l
üh
e
n.
D
i
e
F
r
on
t r
üc
kte
i
mm
er
n
ä
h
er
.
A
m
14.04.1945,
e
i
n
e
m
S
onn
a
b
e
nd,
war es
d
a
nn
s
o
we
i
t
.
D
i
e U
S
-
A
r
m
ee r
üc
kte
m
i
t
P
a
nz
er
n
und
a
nd
ere
n
K
ra
f
t
f
a
h
r
z
e
ug
e
n
v
on
d
er
L
e
i
pz
i
g
er
S
traße
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
e
i
n.
Ohn
e
K
a
mp
f
h
a
nd
l
ung
e
n
b
eset
z
te
n
s
i
e
d
as
R
at
h
a
u
s
.
Der
d
a
m
a
li
g
e
O
rts
po
li
z
i
st
P
i
pp
i
g
ho
l
te
i
n
se
i
n
er
A
ng
st e
i
n
e
n
d
er e
ng
li
s
ch
e
n
S
p
ra
ch
e
m
ä
ch
t
i
g
e
n
E
i
n
w
ohn
er
,
Herr
n
Eb
er
h
ar
d
B
öhm
e
h
er
b
e
i
um
m
i
t
d
e
n
U
S
-
S
o
l
d
ate
n
zu
ver
h
a
nd
e
l
n.
D
i
ese set
z
te
n
Herr
n
E.
B
öhm
e s
o
f
o
rt a
l
s
n
e
u
e
n
B
ü
r
g
er
m
e
i
ster e
i
n.
Der a
l
te B
ü
r
g
er
m
e
i
ster
,
W
ill
y
Rö
ser
,
w
u
r
d
e
d
es
A
m
tes
e
n
t
hob
e
n.
D
i
e U
S
-Tr
upp
e
n
s
uch
te
n
n
a
ch
verste
c
kte
n
N
S
-
Füh
rer
n
und
d
r
oh
te
n
d
er Bev
ö
l
ker
ung
m
i
t
E
rs
ch
i
eß
ung
e
n
und
a
nd
ere
n
R
e
p
ressa
li
e
n.
L
u
f
t
g
ewe
h
re
,
Fo
t
o
a
pp
arate
und
d
er
g
l
e
i
ch
e
n
mu
sste
a
bg
e
g
e
b
e
n
wer
d
e
n
und
w
u
r
d
e
n
ö
ff
e
n
t
li
ch
ver
b
ra
nn
t
.
A
u
f
d
e
n
F
e
l
d
er
n
i
m
Ob
er
do
r
f
(
S
e
i
te
zum
S
ch
war
zho
l
z
) sta
nd
e
i
n
e
G
es
chü
t
zb
atter
i
e
d
er U
S
-
A
r
m
ee we
l
ch
es
Ch
e
mn
i
t
z,
d
as s
i
ch
noch
i
n
d
e
n
Hä
nd
e
n
v
on
We
h
r
m
a
ch
ts-
und
SS
-
E
i
nh
e
i
te
n
b
e
f
a
nd,
Ta
g
und
Na
ch
t
m
i
t
A
rt
ill
er
i
e
f
e
u
er
b
e
l
e
g
te
.
Na
chd
e
m
nun
e
i
n
p
aar Ta
g
e ver
g
a
ng
e
n
ware
n,
zog
e
n
s
i
ch
d
i
e U
S
-Tr
upp
e
n
p
l
ö
t
z
li
ch
a
u
s
d
e
m
D
o
r
f
zu
r
üc
k
.
A
n
d
er
E
i
se
nb
a
hnb
r
üc
ke
i
m
Ob
er
do
r
f
r
i
ch
tete
n
s
i
e
l
e
d
i
g
li
ch
e
i
n
e
n
K
on
tr
o
ll
pun
kt e
i
n.
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
war s
om
i
t v
on
h
i
er
b
i
s
zum
U
n
ter
do
r
f
-
h
i
er
l
a
g
d
i
e
S
o
w
j
etar
m
ee
j
e
n
se
i
ts
d
es
Ch
e
mn
i
t
z
fl
u
sses - N
i
e
m
a
nd
s
l
a
nd.
D
i
ese
S
i
t
u
at
i
on
nu
t
z
te
d
er
S
A
-
Füh
rer (?) H
o
ff
m
a
nn,
Bes
i
t
z
er
d
er
G
ärt
n
ere
i
a
n
d
er
G
ärt
n
er
g
asse
um
a
u
s
Ch
e
mn
i
t
z
n
a
ch
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
zu
r
üc
k
zu
k
omm
e
n
und
d
i
e
"V
erte
i
d
i
gung
"
un
seres He
i
m
at
o
rtes
zu
o
r
g
a
n
i
s
i
ere
n.
E
r
d
r
oh
te
j
e
d
e
m
E
i
n
w
ohn
er
,
d
er es wa
g
e
n
w
ü
r
d
e e
i
n
e we
i
ße
F
a
hn
e a
u
s
d
e
m
F
e
n
ster
zu
h
ä
ng
e
n,
m
i
t
d
er sta
nd
re
ch
t
li
ch
e
n
E
rs
ch
i
eß
ung.
E
i
n
e
Wa
hn
s
i
nn
stat
,
b
e
d
e
n
kt
m
a
n
d
i
e
m
ili
tär
i
s
ch
e Ü
b
er
m
a
ch
t
d
er v
o
r W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
ste
h
e
nd
e
n
U
S
-
S
tre
i
tkrä
f
te
.
Je
d
e
m
ili
tär
i
s
ch
e
A
kt
i
on
h
ätte
z
wa
ng
s
l
ä
u
fi
g
zu
r
L
i
qu
i
d
i
er
ung
d
es
g
a
nz
e
n
D
o
r
f
es
g
e
f
üh
rt
.
I
n
d
i
eser s
ch
were
n
S
t
und
e
f
asste
d
er B
ü
r
g
er
m
e
i
ster
,
Herr
Eb
er
h
ar
d
B
öhm
e
d
e
n
En
ts
ch
l
u
ss
,
e
i
n
e
n
B
i
tta
pp
e
ll
a
n
d
e
n
K
omm
a
nd
e
u
r
d
er a
m
er
i
ka
n
i
s
ch
e
n
Tr
upp
e
n
zu
ste
ll
e
n
und
um
d
i
e
W
i
e
d
er
h
erste
ll
ung
d
er U
S
- Besat
zung
i
n
W
i
tt
g
e
n
s
do
r
f
zu
ers
uch
e
n.
N
och
a
m
se
l
b
e
n
Ta
g,
d
e
n
03.05.1945
g
i
ng
e
n
B
ü
r
g
er
m
e
i
ster B
öhm
e
,
P
f
arrer W
i
s
chn
er
und
d
er
R
i
tter
gu
ts
b
es
i
t
z
er
R
as
ch
ke
m
i
t
e
i
n
e
m
we
i
ße
n
Bett
l
ake
n
b
i
s
zum
K
on
tr
o
ll
po
ste
n
a
n
d
er
E
i
se
nb
a
hnb
r
üc
ke a
m
Ob
ere
n
Ba
hnho
f
.
V
on
do
rt
b
ra
ch
te
m
a
n
s
i
e
zum
S
i
t
z
d
es
K
omm
a
ndo
s
n
a
ch
Hart
m
a
nn
s
do
r
f
,
w
o
s
i
e
i
h
re B
i
tte
v
o
r
b
ra
ch
te
n.
D
i
eser w
u
r
d
e
n
a
ch
m
e
h
rst
ünd
i
g
e
n
V
er
h
a
nd
l
ung
e
n
e
n
ts
p
r
och
e
n
und
d
i
e U
S
-Tr
upp
e
n
b
eset
z
te
n
er
n
e
u
t
d
e
n
g
a
nz
e
n
O
rt
.
D
i
e
b
este
n,
a
b
er
o
f
t s
chon
ho
ff
nung
s
l
o
s
üb
er
f
ü
ll
te
n
Hä
u
ser
w
u
r
d
e
n
f
ü
r
d
i
e Besat
z
er re
qu
i
r
i
ert
und
d
e
n
Bew
ohn
er
n
b
li
e
b
n
i
ch
ts a
nd
eres
üb
r
i
g
a
l
s s
i
ch
i
r
g
e
nd
w
o
i
m
O
rt e
i
n
e
n
e
u
e B
l
e
i
b
e
zu
s
uch
e
n.
A
m
08.05.1945
f
e
i
erte
n
d
i
e U
S
-
S
o
l
d
ate
n
b
e
i
h
err
li
ch
e
m
F
r
üh
li
ng
swetter
d
as
End
e
d
i
eses
f
u
r
ch
t
b
are
n
K
r
i
e
g
es
.
A
n
f
a
ng
J
un
i
g
i
ng
a
uch
d
i
ese k
u
r
z
e
Ep
i
s
od
e
d
er
b
e
g
i
nn
e
nd
e
n
Na
ch
kr
i
e
g
s
z
e
i
t
zu
End
e
.
D
i
e U
S
-Tr
upp
e
n
zog
e
n
s
i
ch
g
e
m
äß
d
e
n
V
ere
i
nb
ar
ung
e
n
d
es
V
ertra
g
es v
on
Ja
l
ta
n
a
ch
Weste
n
zu
r
üc
k
.
M
i
t
i
hn
e
n
ver
li
eße
n
a
uch
v
i
e
l
e
F
l
üch
t
li
ng
e a
u
s
O
st
p
re
u
ße
n
und
S
ch
l
es
i
e
n
a
u
s
A
ng
st v
o
r
d
e
n
nun
e
i
n
r
üc
ke
nd
e
n
Tr
upp
e
n
d
er
Ro
te
n
A
r
m
ee
un
sere
n
O
rt
.
M
i
t
d
e
m
E
i
nm
ars
ch
d
er
Ro
te
n
A
r
m
ee sta
b
ili
s
i
erte
n
s
i
ch
d
i
e
V
er
h
ä
l
t
n
i
sse
i
m
O
ste
n
De
u
ts
ch
l
a
nd
s
und
f
üh
rte
n
l
et
z
te
nd
li
ch
zu
d
er
un
s a
ll
e
n
w
oh
l
b
eka
nn
te
n
En
tw
i
c
k
l
ung
b
i
s
zum
Ja
h
r
1989.
D
och
d
as
s
i
nd
s
chon
w
i
e
d
er
n
e
u
e
E
r
i
nn
er
ung
e
n.
Qu
elle: Dr
.
A
nd
eas
E
i
ch
ler:
E
ri
nn
er
ung
e
n
a
n
d
e
n
F
r
üh
li
ng,
Beitra
g
v
on
Herr
n
Diet
m
ar
E
s
ch
e
,
S
.
141
f
M
iri
qu
i
d
iverla
g,
2000
D
i
et
m
ar
E
s
ch
e
,
U
ll
r
i
ch
N
i
er
K
u
l
t
u
r-
und
He
i
m
atvere
i
n